Europese vechtkunst vóór de ring: wapens, gewichten en balans

Een vechttraditie met het wapen in de hand

Lang voordat er in een boksring werd gestreden, had Europa zijn eigen vechtkunsten, en die waren bijna allemaal gewapend. Van de late middeleeuwen tot in de renaissance schreven meesters hun kunst op in vechtboeken, manuscripten en gedrukte werken waarin de houdingen, de grepen en de ontwapeningen met zwaard, dolk en lans stonden beschreven. Die teksten vormen samen wat nu de historische Europese vechtkunsten heet, in het Engels afgekort tot HEMA.

De overeenkomst met het dossier van deze site is opvallend. Ook het muaythai groeide uit een gewapende kunst, het krabi krabong waarin de vechter zwaard en stok hanteerde en waaruit na het verlies van de wapens het ongewapende boksen ontstond; dat staat in het stuk over de geschiedenis van het muaythai. In Europa liep die lijn anders: daar bleef het wapen eeuwenlang het hart van de kunst, en de overgebleven zwaarden zijn nu de bron.

Hoe zwaar was een echt middeleeuws zwaard, en waarom maakt het gewicht verschil?

De vraag lijkt eenvoudig, maar het antwoord hangt af van welke stukken er bewaard zijn gebleven. In de literatuur over museale collecties liggen de gewichten van middeleeuwse langzwaarden grofweg tussen de 1,0 en de 1,6 kilogram, met uitschieters naar beide kanten voor specifieke types. Een zwaard uit de Vikingtijd zit doorgaans rond de kilo. Dat is minder dan de verhalen over het 'te zware zwaard' doen vermoeden, maar wel genoeg om elke wisseling van slagen te laten tellen.

Wie de gepubliceerde gewichten per overgebleven stuk wil nagaan, vindt ze in het register van zwaardtypes, dat de klingen naar de Oakeshott-indeling ordent en bij elke marge de bron van de meting noemt. Voor een lezer die in gewichten, afstanden en timing denkt, zoals iedereen die muaythai traint, is dat vertrouwd terrein: een wapen van 1,4 kilo met het zwaartepunt tien centimeter voor de pareerstang beweegt anders dan een kling van een kilo, en dat verschil bepaalde wat er in een uitwisseling mogelijk was.

Welke historische vechttradities werkten met wapens in plaats van vuisten?

De eerste laag is die van de vechtboeken. In de Duitse traditie legde de vechtmeester Johannes Liechtenauer in de veertiende eeuw zijn leer vast in rijmende verzen, die latere meesters als Sigmund Ringeck van commentaar voorzagen. In Italië liet Fiore dei Liberi rond 1409 zijn Flos Duellatorum na, een geïllustreerd handschrift over de dolk, het zwaard en de speer. Ongewapende technieken staan in die boeken ook, maar steeds als voorbereiding op of uitweg uit een gewapende wisseling, niet als zelfstandige sport.

Voor de wapens zelf is de indeling van Ewart Oakeshott de maatstaf. Zijn typologie loopt van type X tot type XXII en ordent de Europese klingen op vorm en snijvlak. Het langzwaard, het tweehandige wapen dat tussen grofweg 1350 en 1550 in de vechtboeken domineerde, valt in die indeling onder de latere types. De oudere zwaarden uit de Vikingtijd zijn weer anders geordend: niet op de kling maar op het gevest, naar de indelingen van Petersen, Wheeler en Geibig.

Wat zegt de constructie van een kling over balans en timing?

Een middeleeuwse kling is geen stang van staal maar een berekende verdeling van massa. De pre-industriële smid werkte met ijzer en staal van wisselende kwaliteit en deed daaraan wat hij kon: het pattern welding, waarin staven van verschillende staalsoorten om elkaar werden gevlochten en uitgesmeed, en het harden en temperen in vier warmtebeurten, om de kling hard aan de snede en taai in het hart te maken. Daarnaast bestond het crucible steel en het gepatroneerde wootz, waarvan het damastpatroon later bekend werd.

Balans is daarin geen bijzaak. Het zwaartepunt van de kling, de lengte van de pareerstang en het gewicht van de pommel bepalen samen hoe snel het wapen kantelt en hoe het terugkomt na een slag. Wie uit het kickboksen komt, herkent de logica meteen: het is dezelfde rekensom als die van een trap, waarbij de terugkeer telt zodra de dekking van de tegenstander sluit. De vechtboeken noteren dat verschil in termen van 'sterk' en 'zwak' van de kling, de twee helften waarin de smid en de meester het blad verdeelden.

Hoe een kling de eeuwen overleeft

Dat er nog middeleeuwse zwaarden bestaan, is het werk van conservering. Roest bedreigt een kling het eerst, gevolgd door de vingerafdrukken van wie het blad aanraakt en door de luchtvochtigheid van het depot. Het register waar dit stuk eerder naar verwees houdt naast de typologie ook die verzorging bij, met een lijst van publieke collecties in Europa waar de stukken te zien zijn, en een woordenlijst van zesenveertig begrippen die de anatomie van de kling en de termen van de metallurgie vastlegt.

Wat de bronnen hier niet invullen

Dit stuk blijft aan de oppervlakte van een groot onderwerp. De exacte gewichten per type, de kunst van het slijpen en de reconstructie van de losse technieken uit de vechtboeken vragen elk een eigen dossier, en het verschil tussen het wapen zoals het in het handschrift staat en zoals het in de hand voelt, kan geen tekst oplossen. Wie na dit uitstapje terug wil naar de eigen sport, vindt in het ontstaan van het kickboksen hoe het ongewapende vechten uiteindelijk zelf de ring haalde.